Wywieranie wpływu od manipulacji odróżnia intencja. Jeżeli w procesie sprzedaży jest nam obojętne, czy druga strona coś zyska, jesteśmy po stronie manipulacji. Jeżeli działamy na korzyść klienta lub pracownika i obie strony wychodzą z rozmowy z korzyścią, te same narzędzia psychologiczne są etycznym wywieraniem wpływu.
Dla jednych słowa „wpływ”, „perswazja” czy „manipulacja” są równoznaczne z kłamstwem. Inni wzruszą ramionami i powiedzą, że cały biznes na tym stoi: każda reklama próbuje wpłynąć na wybór klienta, a pochwała pracownika też jest rodzajem wpływu. Na potrzeby tego tekstu to, na co nie ma przyzwolenia, nazywam manipulacją, a to, co etyczne i dopuszczalne, perswazją lub wywieraniem wpływu.
Dlaczego szef sprzedaży musi znać tę granicę?
Szef sprzedaży motywuje zespół, ustala warunki współpracy i negocjuje z największymi klientami, więc musi rozumieć psychologiczne mechanizmy decyzji. Jeżeli jednak coś, co według niego jest niewinną perswazją, zostanie odebrane jako manipulacja, straci zaufanie pracowników, klientów albo jednych i drugich. A wiem z doświadczenia, że granica bywa trudna do zdefiniowania. O tym, jak ważne jest zaufanie klienta, pisałem już wcześniej.
Co pokazują przykłady z branży motoryzacyjnej?
Ford, planując na początku lat 70. produkcję modelu Pinto, chciał zaoszczędzić 11 dolarów na sztuce, nie modernizując zbiornika paliwa, który mógł zapalić się po uderzeniu w tył auta. Gdy sprawa wyszła na światło dzienne, marka straciła zaufanie klientów. Podobnie było z aferą Volkswagena dotyczącą zaniżania emisji spalin i gwałtownym spadkiem wartości akcji koncernu. Klienci poczuli się oszukani.
Inaczej zareagował Mercedes. W 1997 roku szwedzcy dziennikarze w teście symulującym ominięcie łosia odkryli słaby punkt nowej klasy A: samochód się przewracał. Firma przyznała się do problemu, wezwała użytkowników do serwisu, zmieniła zawieszenie i wprowadziła seryjnie system ESP. Problem nie wynikał z oszustwa, tylko z błędu, a Mercedes natychmiast działał. Późniejsza komunikacja o bezpieczeństwie była wiarygodna, bo opierała się na prawdzie.
Nikt nie obrazi się na firmę, która buduje wizerunek albo broni swojej pozycji w negocjacjach. Oczekujemy tylko, że przekaz będzie zgodny z prawdą.
Jak działa wywieranie wpływu w sprzedaży?
Pierwszym miejscem, które wpływa na klienta, jest głowa sprzedawcy:
- pewność siebie i umiejętność wspierania samego siebie w porażkach,
- przekonanie o atrakcyjności własnej oferty,
- działanie na korzyść klienta i poczucie misji wykraczającej poza „sprzedać i zarobić”,
- zrozumienie, że są klienci, którym lepiej nie sprzedawać,
- nastawienie na sprzedaż, bo sama relacja niczego nie zamyka.
Drugą sferą jest struktura procesu. Nie zaczynamy od sprzedaży, tylko od relacji, która ma pomóc poznać prawdziwą motywację klienta. Rozumiemy rolę emocji i nie pozwalamy, by cena stała się główną motywacją zakupu, jeśli chcemy partnerstwa.
Trzecią sferą jest wiedza o tym, jak działa ludzki mózg, czyli to, co najczęściej nazywa się wywieraniem wpływu:
- reaktancja – gdy mówimy klientowi, co powinien zrobić, spora szansa, że zrobi odwrotnie, walcząc o niezależność,
- storytelling – dobra historia pozwala klientowi samemu wyciągnąć wnioski,
- odroczona prośba – ma większą szansę na spełnienie niż taka, którą trzeba wykonać natychmiast.
Ostatni element to zamykanie sprzedaży. Są handlowcy, którzy po dobrej prezentacji czekają, aż klient sam zaproponuje finalizację. Często się nie doczekają, bo klient rzadko jest zdecydowany w 100%. Więcej o tym w tekście dlaczego handlowcy nie domykają sprzedaży.
Czy zawsze wiadomo, gdzie kończy się wpływ?
Nie. Pewien przedstawiciel handlowy, człowiek działający na korzyść swoich klientów, nie mógł przekonać najlepszego z nich do zakupu jednego asortymentu. Klient powtarzał: „nikt o to nie pyta”. Handlowiec wiedział, że nikt nie pyta, bo produkt wymaga promocji w miejscu sprzedaży, a firmy, które się w niego zaangażowały, odniosły sukces. W końcu poprosił kilkoro przyjaciół, żeby co kilka dni dzwonili do klienta z pytaniem, czy ma ten produkt. Klient zamówił, sprzedawał go z dużym sukcesem i żałował tylko, że zdecydował się tak późno.
Ta historia nie jest moralnie jednoznaczna i właśnie dlatego ją przytaczam. Po wielu latach pracy wiem, że nie ma prostej granicy. Jest za to dobre pytanie: czy naprawdę działam na korzyść drugiej strony?
Co grozi szefowi, który manipuluje zespołem?
- Szef jest przykładem. Jeżeli manipuluje pracownikami, handlowcy prawdopodobnie będą tak traktować klientów.
- Widzimy kłamstwo. Zwykle zauważamy niespójność. Znam szefów przekonanych o swojej korporacyjnej „dyplomacji”, których współpracownicy nazywają kłamcami.
- Kłamstwo wraca. Kto kłamie, daje przyzwolenie, by okłamywano także jego.
- Handlowcy muszą wierzyć w produkt. Są najskuteczniejsi, gdy pracują w zgodzie ze swoimi zasadami. Młodzi pracownicy mówią o tym otwarcie.
- Klient ma dziś głos. Oszukany może przekazać swój gniew tysiącom osób w mediach społecznościowych.
Czasem lepiej nie obiecywać zbyt wiele. Nikt nie oczekuje ekstra doświadczeń od biletu taniej linii za 90 zł, ale niedociągnięcia tam, gdzie obiecano coś wyjątkowego, odbierzemy jak oszustwo. A co z ukryciem niewygodnej informacji, o którą klient nie zapytał? Jeżeli chcemy mieć stałych klientów, zatajanie się nie opłaca.
Jak gromadzić zaufanie?
Działa to jak konto w banku, tyle że walutą jest zaufanie i poczucie bezpieczeństwa. Jeżeli pracownik wie, że przełożony kłamie, pochwałę odbierze jak manipulację. Jeżeli menedżer jest etyczny i wspiera zespół, nawet pochwała trochę na wyrost będzie przyjęta jako wsparcie. Jak mawiał Władysław Bartoszewski: „Opłaca się być nieuczciwym, ale nie warto”. Do mądrego prowadzenia rozmów, w których obie strony mogą zyskać, przydaje się też książka „Sztuka mądrego sporu”.
Najczęstsze pytania o wywieranie wpływu i manipulację
Czym różni się perswazja od manipulacji?
Intencją. Te same narzędzia mogą służyć dobru obu stron albo wyłącznie korzyści tego, kto ich używa. Gdy druga strona nie ma znaczenia, mówimy o manipulacji.
Czy można zataić przed klientem niewygodną informację?
Jeśli chcemy budować stałe relacje, to się nie opłaca. Klient, który później się o niej dowie, odbierze to jako próbę manipulacji.
Czy zamykanie sprzedaży jest manipulacją?
Nie, jeśli handlowiec działa na korzyść klienta. To samo zdanie wypowiedziane przez kogoś, kto chce wcisnąć produkt, będzie już odebrane jako manipulacja.
Chcesz, żeby Twój zespół sprzedawał skutecznie i uczciwie?
Uczę handlowców i menedżerów psychologii sprzedaży i wywierania wpływu w sposób, który buduje zaufanie. Napisz, czego potrzebuje Twój zespół.